Nouka - tradycyjne budownictwo wiejskie w Japonii

Rodzime budownictwo japońskie (minka) składa się z dwóch kategorii - budownictwa wiejskiego (nouka) oraz miejskiego (machiya), którego początek rozwoju datuje się do-piero we wczesnym okresie Heian (794 - 1185). W historii Japonii, wielki wpływ na wielką różnorodność rodzimego budownictwa w różnych regionach Japonii miały geograficzne, socjalno-ekonomiczne, kulturowe czy estetyczne uwarunkowania. Pierwotne budowle nie były projektowane przez architektów lecz były wytworem kunsztu lokalnych rzemieślników (shokunin) korzystających z wieloletnich doświadczeń na bazie miejscowych materiałów budowlanych.

Budownictwo japońskie z czasów przedbuddyjskich miało najprosztszą formę, która była charakterystyczna dla ówczesnego budownictwa kultury Pacyfiku (Filipiny, Wyspy Polinezji czy Melanezji). Kształty chat wiejskich i towarzyszących im zabudowań gospodarczych widnieją na brązowych lustrach z okresu Jayoi (od ok.300 p.n.e. do ok. III wieku n.e.) i Kofun (2-ga poł. III w. - 710) a także wśród reliefów na przedmiotach w kształcie dzwonów zwanych „dotaku” oraz glinianych modeli w kurchanach z późnego okresu ceramiki haniwa (IV - V wiek). Dopiero na początku XX wieku archeolodzy odkryli szczątki wczesnych osad z okresu kultury Jayoi jak „Harunotsuji Iseki” (pow. 80 ha) na wyspie Iki w pref. Nagasaki, oraz „Yoshinogari Iseki” (pow. 40 ha) w pref. Saga w latach 1986 - 1989), w których najwcześniejsze budowle stanowiły okrągłe, eliptyczne bądź prostokątne z zaokrąglonymi kątami ziemianki (tateana jukyo) zagłębione w ziemi na głębokość do około metra z otwartym w centrum paleniskiem (jiro). Drewnianą konstrukcję zadaszenia z niskimi ścianami przykrywano sitowiem lub trawą a strzechy najczęściej przedłużone były do ziemi. W 1943 roku odkryto w mieście Shizuoka szczątki osady wiejskiej (z lat 100 - 300 n.e. - II poł. okresu Jayoi) z okresu pierwszej kultury rolniczej opartej na uprawie ryżu. Wioska liczyła 12 domów, 2 magazyny i 30 poletek ryżowych na obszarze ok. 32,6 ha. Zrekonstruowane obiekty zwane „Ruiny Toro” (Toro Iseki) zostały objęte ochroną i od 1953 roku stanowią „Narodowe Specjalne Miejsce”. Jednym z interesujących obiektów tej wioski jest magazyn ryżu (Toro kura) zbudowany na palach. Tego typu magazyny miały podłogi z drewna lub bambusa uniesione wzwyż z kilkoma stopniami (niekiedy wyciosanymi w jednej belce) i charakterystyczny dach siodłowy ze słomy lub kory. Między VIII a XII wiekiem powstał typ konstrukcji łączenia narożnych, horyzontalnych belek magazynów (bez pionowego słupa narożnego) określany jako „azekura” (od jap. „kura”- spichlerz oraz „azegi” - stylu ciesielskiego). Magazyny na palach zapewniały wewnątrz właściwą temperaturę, wilgotność i odpowiednie przewietrzanie szczelinami od spodu dla utrzymania wysokiej jakości przechowywanego tam ryżu. Japońskie budynki na palach wykazują podobieństwo do konstrukcji domów tubylczych na Filipinach, Indonezji czy Malajach.
Pod koniec okresu Kofun budowano już domy (heichi jukyu) z zewnętrznymi ścianami, których poziom podłogi był równy z otaczającym je terenem. Konstruowano je z bali na planie kwadratu lub prostokąta i kryto strzechą ze słomy lub sitowia. Podłogi były w większości ziemne, niekiedy wyłożone płytami kamiennymi z zagłębieniem na palenisko zwanym „irori”. Typ budynku „ heichi jukyu” dominował głównie w okresie Heian (794 - 1185). Domowe piecyki początkowo lepiono z gliny a późniejszym czasie budowano z kamieni, kafli lub cegieł a typu przenośnego wypalano z ceramiki. W okresie Kofun był już w użytkowaniu typ piecyka (kamado) z zewnętrznym kominem.

W okresie Edo (1603 - 1868) domy na wsi, zwykle jednokondygnacyjne, budowano w konstrukcji drewnianej ze stromymi połaciami dachowymi krytymi strzechą. W konstrukcji dachów można wyróżnić kilka znanych metod jak: gassho-zukuri, sasu, shinzuka oraz magariya i chumon-zukuri dla planu domu w kształcie litery L. Domy z głównym wejściem od strony szczytu nazywane sa „tsumairi” a z wejściem od strony podłużnej „hirari”. Ściany były często przesuwane lub miały przeźrocza do wentylacji. We wczesnym okresie Edo, domy miały małe okna i pojedyńcze, przesuwane drzwi (katabikido), lecz już od XVIII wieku montowano w wyżłobieniach ścian duże, podwójne przesuwane skrzydła drzwi (hikichigai). Podłoga w domu była często podzielona na dwie części - zewnętrzną, gdzie pozostawiano obuwie oraz wewnętrzną, niekiedy podwyższoną w pozostałej jego części. W tylnej części domu wydzielona była powierzchnia gdzie czyszczono żywność strumieniem z bambusowej rurki, do której była doprowadzona woda z pobliskiego potoku. W centrum znajdowało się palenisko, z którego dym uchodził przez szczeliny w szczycie dachu - strzechy. Na noc, do spania, wyjmowano ze skrzyń zwijane materacyki. W zasobniejszych rodzinach „pan domu” miał wydzieloną sypialnię. W innych majętnych gospodarstwach wydzielano pokoje dla służby lub wynajętych pracowników na roli. W końcowej części domu, na klepisku trzymano konie lub inne zwierzęta. Sztucznie utworzone ogródki ze stawikiem, mostkiem i altanką często były składnikiem także wiejskiej zagrody.

W Japonii istnieje wiele muzeów utworzonych na otwartym powietrzu, gdzie eksponowane są m.in. zrekonstruowane obiekty architektoniczne z różnych okresów historycznych i poszczególnych regionów kraju. Wśród tych, które szczególnie eksponują tradycyjną zabudowę wiejską, można wymienić:

- Historyczna wieś w parku Sapporo na Hokkaido. Na obszarze 54 ha zgromadzono ważne obiekty architektoniczne dla tej wyspy z okresu Meiji (1868 -1912) i Taisho (1912 -1926), łącznie 60 budynków. Wśrod nich wydzielono cztery strefy - jedna z nich to „Zabudowa wiejska”.

- „Edo Tokyo Tatemono-en” otwarte muzeum w parku Koganei w Tokio. Wśród history-cznych obiektów architektonicznych z obszaru Tokio, z późnego okresu Edo oraz Meiji, znajdują się 200-letnie zabudowania wiejskie.

- Wieś „Hida-no-Sato” koło Takayamy (pref. Gifu) wśród prezentowanych budynków kilka jest w stylu gassho-zukuri pochodzących z górskich rejonów wokół Takayamy, łącznie 25 budynków.

- Wieś „Shikoku-Mura” w Takamatsu (pref. Kagawa) są tu tradycyjne budynki wiejskie z wyspy Shikoku, głównie z okresu Edo i Meiji, łącznie 30 budynków.

- Wioska „Hiigawa” w Itazuke w pref. Fukuoka jest pierwszą rolniczą osadą związaną z uprawą ryżu w okresie Jayoi. Jest to najstarsze znalezisko archeologiczne tego typu w Japonii.
- Muzeum otwarte „Minka-En” w Tamagawa (Tokio) zgromadzone są tu obiekty budownictwa wiejskiego z różnych rejonów Japonii z czasów starożytnych oraz z okresu Edo.

- Wieś „Shirakawa-go” (pref. Gifu) została ujęta w 1995 r. przez UNESCO w spisie światowego dziedzictwa kultury a cały jej obszar uzyskał nazwę „Gassho – zukuri Minka En“ (Park Folkloru – otwarte muzeum). Aktualnie 25 domów znajduje się na obszarze 5,8 hektarów tego rezerwatu gdzie można zobaczyć przykłady tradycyjnych gospodarstw z XIX wieku. Strzechy o bardzo dużym kącie nachylenia (styl gassho-zukuri) z uwagi na obfite opady śniegu oraz wysokie poddasza stanowią unikalną cechę budownictwa wiejskiego i dlatego cały obszar wioski Ogimachi Gasshoshuraku stanowi rezerwat tradycyjnej sztuki budowlanej. Łącznie 60 budynków.

- „Muzeum Wsi Ainokura” (pref. Toyama), Ainokura została ujęta w 1995 r. przez UNESCO w spisie światowego dziedzictwa kultury. Znajdują się tam zabudowania w stylu „gassho-zukuri”, łącznie 20 budynków.

- Wieś Suganuma (pref. Toyama) składa się z 28 budynków historycznych. Osiem budynków jest w stylu „gassho-zukuri” - 2 pochodzą z okresu Edo a 6 z okresu Meiji. Pozostałe budynki pochodzą z 1925 r.

- Park „Hattori Ryokuchi - koen” w Osace, znajduje się tu otwarte Muzeum (Nihon Minka Shuraku Hakubutsukan) gdzie zgromadzono repliki dawnego budownictwa wiejskiego z całej Japonii z czasów od XVII do XIX wieku (okres Edo). Łącznie 11 budynków.
Pod poniższym adresem można odbyć wirtualną podróż po terenie muzeum.

http://www.occh.or.jp/minka/

- Muzeum otwarte „Nihon Minka-en” w Kawasaki (pref. Kanagawa). Zgromadzono tu obiekty tradycyjnej zabudowy wiejskiej mające przeszło 200 i 300 lat, głównie ze wschodniej Japonii, łącznie 25 budynków.

* zobacz także arykuły:
„Wioska Shirakawa-go zabytkiem światowej kultury”
„Japońskie zwierciadła rytualne z okresu wczesnej kultury”
„Naturalność i prostota w dawnej architekturze japońskiej”
pod adresem www.japonia.org.pl

Kornel Drzewiński

źródła:
http://en.wikipedia.org/wiki/Machiya
http://www.aisf.or.jp/%7Ejaanus/
http://web-japan.org/atlas/historical/his10.html
http://www.seaa-web.org/arc-eaa-13.htm
http://worldcoinauction.net/country-info/Japan-Fukuoka.htm
http://www.plantsciences.ucdavis.edu/uccerice/QUALITY/rqw2003/C-13storag...
http://www.edo-tokyo-museum.or.jp/english/index.html
http://www.occh.or.jp/minka/
http://www.city.kawasaki.jp/88/88minka/home/minka_e.htm
http://www.jal.com/world/en/guidetojapan/world_heritage/shirakawago/desc...
http://bunka.nii.ac.jp/jp/world/suisensyo/shirakawago/MAINTEXT/3b3.html

zdjęcia:
http://www.geocities.com/odamachi2/jomon.htm http://bryant.ceat.okstate.edu/yayoi.htm http://www.sfusd.k12.ca.us/schwww/sch618/japan/Architecture/Architecture... http://www.violentlyhappy.com/g/Iki/aax?full=0 http://http://www.aisf.or.jp/~jaanus/deta/h/hirairi.htmacademic.csuohio.... http://academic.csuohio.edu/makelaa/japan/japanrpt200504.htm http://japan-geographic.tv/index-saitama.html http://www.quirkyjapan.or.tv/album/Traditional%20Japan/slides/gassho.htm http://www.aisf.or.jp/~jaanus/deta/h/hirairi.htm http://photoguide.jp/pix/thumbnails.php?album=290 http://www.baxleystamps.com/litho/brink_15/brinkley_illustrations.shtml http://www.caringkiwi.com/japan/archives/000049.html
http://oldphoto.lb.nagasaki-u.ac.jp/en/list.php?req=2a&target=work http://www.ndl.go.jp/site_nippon/japane/marking/B391_w3.html http://www.pbase.com/xerius/image/50462348

Makieta wsi z okresu Jomon (ok.10 000 p.n.e. - ok. 300 p.n.e.)

Chata z okresu Jomon na planie prostokąta / rekonstrukcja na wyspie Kiusiu

Chata z okresu Jomon na planie prostokąta z centralnym wejściem / wyspa Kiusiu

Obrysy domów na planie koła z okresu Jayoi / (Toro Iseki) w Shizuoka

Rekonstrukcja chaty na planie koła z okresu Jayoi / (ToroIseki) w Sizuoka

Rekonstrukcja chaty z okresu Jayoi / (Harunotsuji Iseki) wyspa Iki w pref. Nagasaki

Rekonstrukcja magazynu ryżu z okresu z okresu Jayoi / (Toro Iseki) w Shizuoka

Magazyn ryżu na słupach z okresu Jayoi / (Harunotsuji Iseki) wyspa Iki w pref. Nagasaki

Magazyn (kura) ryżu na słupach z Okinawy / Muzeum „Minka-en” w Tamagawa (Tokio)

Budynek stajni / Muzeum otwarte „Minka-En” w Tamagawa (Tokio)

Młyn wodny / Wioska „Shikoku-Mura” w Takamatsu (pref. Kagawa)

Fragment budynku stajni (umaya) / Muzeum „Nihon Minka-en” w Kawasaki (pref. Kanagawa)

Budynek na planie litery L z dachem w kostrukcji „magariya” / Muzeum „Nihon Minka-en” w Kawasaki (pref. Kanagawa)

Dwukondygnacyny dom w Chichibu (pref. Saitama)

Dom wiejski z okresu Edo / Park „Hattori Ryokuchi - koen” w Osace

Krajobraz wiejski / „Wioska Hida” w Takayama (pref. Gifu)

Zagroda w stylu „gassho-zukuri” / Wioska „Shirakawa-go” (pref. Gifu)

Widok perspektywiczny z góry zagrody w stylu „gassho-zukuri” /„Shirakawa-go” (pref. Gifu)

Konstrukcja poddasza budynku w stylu „gassho-zukuri” we wsi Ainokura (pref. Toyama)

Fragment wsi Suganuma (pref. Toyama)

Zagroda wiejska w stylu „gassho-zukuri” / Park „Hattori Ryokuchi - koen” w Osace

Dom wiejski z gankiem z okresu Edo / muzeum „Edo Tokyo Tatemono-en” w Tokio

Japońskie zabudowania wiejskie na starej fotografii

Dom wiejski z Miyagino na starej fotografii Ogawa Kazumasa

Farma z Tokio na starym zdjęciu z 1892 r. Murdocha Jamesa

Share this